زيرزمينى بسيار عميقتر بود و اغلب مردم مجبور بودند چاههاى عميقترى بكنند . بخاطر حقوق مربوط به عبور آب ، اغلب نزاع و جدال رخ مىدهد . خوشبختانه ، در اصفهان ، هركس مىتواند با حفر چاهى آب تهيه كند ، و هيچكس نمىتواند او را از آب آشاميدنى محروم سازد . آب آشاميدنى از چاه و اغلب توسط اشخاص يا يك چرخ طناب و ظرف مسى كشيده مىشود . آبيارى مزارع و باغها توسط گاوهايى انجام مىگيرد كه دلوى را با طناب سفتى متصل به چرخ روى زمينى شيب‌دار بالا مىكشند . بمحض اين‌كه دلو پر آب از چاه بالا مىآيد ، شخصى كه مأمور اين كار است ، آب را خالى مىكند ، سپس گاو روى همان زمين نشيب‌دار به طرف چاه برمىگردد ، طناب را شل مىكند تا دلو به سطح آب زيرزمينى برسد و از نو پر شود . شهر اصفهان بر اثر جدولبنديهاى فراوان و چاههايى كه در آن كنده شده ، باغهاى فراوان دارد . مزارع عموما با دلسوزى كشت مىشود ، و مردم هم كوشا هستند . » « 1 » هولتسر ، در سطور بعد ، از اين‌كه شهر زيباى اصفهان پس از سپرى شدن عهد صفويه ، منظما قوس نزولى پيموده و رو به ويرانى رفته است اظهار تأسف مىكند و با صراحت مىنويسد : « طولى نخواهد كشيد كه از يادگارهاى اين دورهء جالب ، چيزى باقى نخواهد ماند . طوفان درختهاى چهارباغ را از جا مىكند ، و جاى آنها چيزى كاشته نمىشود . باد و بوران و يخبندان ساختمانهاى كهن را مىتركاند و كسى آنها را تعمير نمىكند و سنگ و آجر آنها براى ساختمان خانه‌هاى نوبكار مىروند . مسجدهاى كهن براى اهالى كنونى ، بزرگ هستند و نمىتوانند آنها را تعمير كنند و نگه دارند . از حصار دور شهر ، اثر چندانى برجاى نيست . شهر دروازه‌هاى زيادى دارد كه البته از شهر حفاظت نمىكنند و فقط بازوبسته مىشوند . هر محله ، بسته به رفاه و تمول مردم ، دروازه و دروازه‌بان مخصوصى دارد . خانه‌ها و باغها اغلب با ديوارهاى بلند محفوظ و محصورند ، و از بازار به خوبى حراست مىشود . . » « 2 » به نظر هولتسر ، اصفهان در 113 سال پيش ، سىوپنج هزار نفر جمعيت داشته كه قريب سه هزار نفرشان يهودى و بقيه مسلمان بودند . در صفحات بعد ، از ميدانها ، كاروانسراها ، مساجد ، كاخهاى مهم و تاريخى و بازارهاى اصفهان ياد مىكند و بعد از گورستانها و ميدانهاى پرجمعيت و راههاى پرعبورومرور كه در مدخل مساجد و بازارها قرار دارد ، مطالبى مىنويسد ، و در مورد حمامها مىگويد كه فقط مسلمانها مىتوانند از آنها استفاده كنند . او از حمام آقا قليخان كه روى زمين ساخته شده و مجهز به تمام وسايل است به نيكى ياد مىكند ، و در مورد ساير حمامها مىنويسد كه زيرزمين هستند و نور فقط از سقف ، به داخل آنها مىرسد . ثروتمندان حمام سرخانه دارند . تعداد زيادى هم زورخانه در شهر هست ؛ همهء اينها زيرزمينى هستند و نور از سقف به آنها مىتابد . تماشاخانه‌هاى عمومى ، رستوران و باغهاى عمومى ، به طرز معمول در اروپا ، اينجا وجود ندارد . در ماه محرم ، زير چادرهاى بزرگ ، در قسمتهاى مختلف شهر تعزيه داير مىشود . حاكم كنونى يك عمارت فرعى كه با چادر پوشيده مىشود ، آماده كرده است كه لژهاى آرايش يافته‌اى دارد و شبيه تئاترهاى تابستانى خود ماست .

--> ( 1 ) . ايران در يكصد و سيزده سال پيش ، پيشين . ص 4 - 3 ( به اختصار ) . ( 2 ) . همان . ص 5 - 4 .